Ως κετογόνα δίαιτα, αλλιώς: κετογονική ή κετογενής ή κετονική, χαρακτηρίζεται κάθε τύπος διατροφής που περιορίζει σημαντικά την πρόσληψη υδατανθράκων, επομένως και την παροχή γλυκόζης, αναγκάζοντας έτσι τον οργανισμό να στραφεί για την άντληση ενέργειας κυρίως στα λίπη, τόσο αυτά που προσλαμβάνει από την τροφή όσο και στα ήδη αποθηκευμένα. 

Ο περιορισμός της διαθέσιμης γλυκόζης στο αίμα, που σημαίνει χαμηλότερα επίπεδα ινσουλίνης, και η πιο αυξημένη καύση του λίπους, επιφέρουν βιοχημικές οργανικές μεταβολές παρόμοιες με αυτές της παρατεταμένης νηστείας/αφαγίας, με πιο χαρακτηριστική την κέτωση. Η κέτωση αποτελεί μια φυσιολογική αρχέγονη προσαρμοστική απάντηση του οργανισμού, απολύτως απαραίτητη για την επιβίωση σε περιόδους μεγάλης έλλειψης τροφής, κατά την οποία αυξάνεται η παραγωγή διαφόρων μεταβολικών υποπροϊόντων από το ήπαρ, γνωστών ως κετονικά σώματα ή απλώς κετόνες. Οι κετόνες αποτελούν μια εναλλακτική πηγή καυσίμων αντί της γλυκόζης και μπορούν να παρέχουν ενέργεια στα περισσότερα όργανα του σώματος, ιδίως δε στον εγκέφαλο. 

Ιατρικές εφαρμογές κετογονικής διατροφής

Εξατομικευμένα πρωτόκολλα αυστηρά κετογόνων διαιτών με ιδιαίτερα χαμηλούς υδατάνθρακες, υψηλή πρόσληψη λιπαρών και επάρκεια πρωτεϊνών, αποτελούν εδώ και πολλά χρόνια  –πάντα όμως υπό αυστηρή ιατρική παρακολούθηση!- μια εναλλακτική θεραπευτική επιλογή για ασθενείς με παροξυσμούς ποικίλου τύπου ή με διάφορα επιληπτικά σύνδρομα, κυρίως όμως για παιδιά με ανθεκτική επιληψία που δεν μπορεί να ελεγχθεί με άλλους τρόπους και παρά τη σωστή χρήση αντισπασμωδικών φαρμάκων. Χρησιμοποιούνται επίσης σε παιδιά με αυτισμό και σε περιπτώσεις βαριάς παχυσαρκίας ενηλίκων, ενώ τελευταία διερευνάται η αποτελεσματικότητά τους στην νόσο Alzheimer, στον αποκαλούμενο «διαβήτη τύπου 3» (μειωμένη ικανότητα μεταβολισμού της γλυκόζης στον εγκέφαλο), στην ανακοπή της καρκινογένεσης και στην αποφυγή καρκινικών μεταστάσεων.

Παραλλαγές κετογόνων διαιτών για αδυνάτισμα – μείωση λίπους

Οι αυστηρά κετογόνες δίαιτες, συμπεριλαμβανομένης της θεραπευτικής νηστείας με ιδιαίτερα χαμηλή θερμιδική πρόσληψη, εφαρμόζονται όλο και πιο σπάνια στο αδυνάτισμα, κυρίως σε παχύσαρκα άτομα και μόνο με συστηματική ιατρική παρακολούθηση, λόγω των αυξημένων κινδύνων που ενέχουν. Αντίθετα, όλο και πιο συχνά χρησιμοποιούνται οι τροποποιημένες κετογόνες δίαιτες υψηλών πρωτεϊνών – χαμηλών υδατανθράκων, οι οποίες, αν και υπάρχουν δεκάδες, ομαδοποιούνται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες.  

• Standard Keto Diets (SKD): Τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες της δίαιτας η ποσότητα των υδατανθράκων περιορίζεται δραστικά, συνήθως κάτω από τα 25 γραμμ. ημερησίως, και κατόπιν, καθώς περνάτε σε επόμενη φάση της δίαιτας, αυξάνεται μέχρι ενός επιπέδου («κρίσιμο όριο»), παραμένοντας πάντως γενικά χαμηλή. Τυπικά παραδείγματα τέτοιων διαιτών είναι η Atkinsκαι η Dukan. 

• Cyclical Keto Diets (CKD): Για 4-6 ημέρες η πρόσληψη υδατανθράκων διατηρείται πολύ χαμηλή, 25-50 γραμμ. ημερησίως, κατόπιν για 1-2 μέρες αυξάνεται σημαντικά και μετά πάλι από την αρχή, με κυκλικό τρόπο. Εφαρμόζεται κυρίως από άτομα που γυμνάζονται εντατικά με βάρη και ασχολούνται κατά κύριο λόγο με τη σωματική διάπλαση (bodybuilding). Ιδιαίτερες παραλλαγές της CKD αποτελούν οι μέθοδοι κυκλικής διαλειμματικής νηστείας, π.χ. με πλήρη ή μερική αποχή από το φαγητό για 16 έως 24 ώρες. 

• Targeted Keto Diets (TKD): Η πρόσληψη υδατανθράκων διατηρείται χαμηλή ως μέτρια σε καθημερινή βάση, κατά μέσο όρο 1-2 γραμμ. ανά κιλό σωματικού βάρους, ωστόσο σχεδόν όλη η ποσότητά τους προσλαμβάνεται πριν και μετά την προπόνηση. Πριν την προπόνηση οι υδατάνθρακες αυξάνουν τα επίπεδα ενέργειας, οπότε μπορείτε να γυμναστείτε με μεγαλύτερη ένταση και να κάψετε περισσότερες θερμίδες, ενώ μετά από αυτήν αναπληρώνουν τα αποθέματα μυϊκού γλυκογόνου και έτσι δεν αποθηκεύονται εύκολα ως λίπος. 

• Benign Keto Diets (BKD): Η περισσότερο δημοφιλής και πιο ασφαλής κατηγορία κετογόνων διαιτών, με ελεγχόμενη πρόσληψη θερμίδων, περιορισμένους υδατάνθρακες, έμφαση στις υγιεινές πηγές λιπαρών και αυξημένη ποσότητα πρωτεϊνών, αλλά όχι υπερβολική. Απευθύνεται σε υγιή άτομα που επιδιώκουν να χάσουν γρήγορα λίγα κιλά βάρους, είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική σε γυναίκες που γυμνάζονται και θέλουν να αποκτήσουν καλαίσθητα γραμμωμένο σώμα και χωρίς περιττά λίπη.

Πλεονεκτήματα – μειονεκτήματα κετογόνων διαιτών

Όταν η θερμιδική πρόσληψη διατηρείται μικρότερη των αναγκών, οι τροποποιημένες κετογόνες δίαιτες επιφέρουν ταχύτερη μείωση του σωματικού βάρους με μεγαλύτερη απώλεια λιπώδους μάζας παρά άπαχης. Επιπλέον είναι πιο εύκολες στην εφαρμογή και προκαλούν εντονότερο κορεσμό της πείνας συγκριτικά με άλλες διατροφικές προσεγγίσεις. 

Υπέρ: Άμεση απώλεια βάρους, θεαματικά αποτελέσματα στη ζυγαριά. Χορταστικές, το αίσθημα κορεσμού είναι έντονο, δεν πρόκειται να πεινάσετε! Δεν απαιτούν περίεργα τρόφιμα, δεν έχουν πολύπλοκους συνδυασμούς τροφίμων, επιτρέπουν αντικαταστάσεις τροφίμων. Αρκετά εύκολες στην εφαρμογή ακόμα κι αν δεν τρώτε συχνά στο σπίτι ή δεν τα πάτε καλά με το μαγείρεμα.

Στον αντίποδα, η μεγάλη κατανάλωση ζωικών τροφίμων σημαίνει κατά κανόνα υψηλή πρόσληψη πουρινών, νατρίου, συνολικών λιπαρών, κορεσμένων λιπαρών οξέων και χοληστερίνης, ενώ η χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων συνδέεται με έλλειψη ενέργειας, νευρικότητα, αδυναμία συγκέντρωσης, αύξηση του κινδύνου κετοξέωσης κ.ά. Επομένως τέτοιου είδους δίαιτες αντενδείκνυνται σε άτομα με οργανικές δυσλειτουργίες ή προβλήματα υγείας, π.χ. νεφρικά, καρδιαγγειακά, μεταβολικά, ψυχικά, και σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να εφαρμόζονται για μεγάλο χρονικό διάστημα, εκτός κι εάν επιβλέπονται από ειδικό. 

Κατά: Υψηλό οικονομικό κόστος! Δεν είναι ισορροπημένες, στερήστε γλυκά, ψωμί, ζυμαρικά, πατάτες, πίτσες και άλλες πηγές υδατανθράκων. Αν δεν εφαρμοστούν σωστά (πολλά λαχανικά, πολύ νερό, ποιοτικές επιλογές τροφίμων) και υπό την άμεση επίβλεψη ειδικού, μπορεί να προκαλέσουν πολλά προβλήματα, υγείας και άλλα, εκ των οποίων τα πιο άμεσα είναι έλλειψη διατροφικών στοιχείων, μείωση ενέργειας, κόπωση, νευρικότητα, πονοκέφαλοι, δυσκοιλιότητα, δύσοσμη αναπνοή, αύξηση της επιθυμίας για γλυκά, κρίσεις υπερφαγίας κ.ά. Η γρήγορη απώλεια βάρους δεν εγγυάται, το αντίθετα μάλιστα, τη μακροχρόνια συντήρηση του αποτελέσματος – όσα κιλά χάσετε, μάλλον θα τα ξαναπάρετε σύντομα με την επιστροφή σε έναν πιο “φυσιολογικό” τρόπο διατροφής!

Προσοχή! Αν για οποιοδήποτε λόγο οι κετόνες αυξηθούν υπέρμετρα και συσσωρευτούν στο σώμα, π.χ. εξαιτίας μακροχρόνιας διατροφής χωρίς καθόλου υδατάνθρακες ή σε διαβητικά άτομα με αρρύθμιστο σάκχαρο αίματος ή σε άτομα με νεφρικά προβλήματα, τότε ενδέχεται να προκληθεί κετοξέωση (δηλητηρίαση), η οποία μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην υγεία και απαιτεί επείγουσα ιατρική παρέμβαση.

Ένταξη συμπληρωμάτων διατροφής στην κετογόνα δίαιτα

Η μη ισορροπημένη διατροφή, η χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων, ο αποκλεισμός ομάδων τροφών, π.χ. δημητριακών προϊόντων, η μείωση της ποσότητας άλλων, π.χ. φρούτων, αλλά και η αυξημένη κατανάλωση ζωικών τροφίμων, π.χ. κρέατος, αυξάνουν γεωμετρικά τις πιθανότητες θρεπτικών ανισορροπιών και ελλείψεων. Καλό είναι λοιπόν να ενισχύσετε τη δίαιτα σας παίρνοντας τουλάχιστον ένα ευρέως φάσματος πολυθρεπτικό συμπλήρωμα με βιταμίνες, μέταλλα, ιχνοστοιχεία, αντιοξειδωτικά κ.ά., προτιμότερο όμως χωρίς σίδηρο, εκτός κι εάν έχετε χαμηλά επίπεδά του στο αίμα και θέλετε να τα αυξήσετε. Συμβουλευτείτε φαρμακοποιό, γιατρό ή διαιτολόγο για το ποιο σκεύασμα μπορεί να καλύψει περισσότερο τις προσωπικές σας ανάγκες, όπως επίσης για το εάν πρέπει να χρησιμοποιήσετε κάποιο οικιακό τεστ μέτρησης του επιπέδου κετονών στα ούρα σας, π.χ. ειδικές ταινίες/λωρίδες.

Επανάκτηση απολεσθέντος βάρους

Μια τυπική κετογονική δίαιτα θα σας βοηθήσει να πετύχετε σχετικά γρήγορο αδυνάτισμα, ωστόσο, όπως και με κάθε άλλη δίαιτα χαμηλών υδατανθράκων που ουσιαστικά καταβολίζει μαζί με το αποθηκευμένο σωματικό λίπος και μυϊκό ιστό, όσα κιλά χάσετε μπορεί να τα ξαναπάρετε το ίδιο γρήγορα, ίσως και περισσότερα, εάν μετά αφεθείτε στο όποιο καλό αποτέλεσμα και δεν προσέχετε τη διατροφή σας, π.χ. αρχίσετε να τρώτε σε μεγάλη συχνότητα και ποσότητα τρόφιμα που στερηθήκατε όπως τα γλυκά. Θα πρέπει λοιπόν μετά τη διακοπής της κετογονικής δίαιτας να εξισορροπείτε το ενεργειακό σας ισοζύγιο με έλεγχο των μερίδων και συστηματική σωματική άσκηση. Επίσης, θα πρέπει να περιορίσετε τα ζωικά τρόφιμα, ιδίως τα πιο λιπαρά, και να αυξήσετε προοδευτικά την πρόσληψη τροφίμων με υδατάνθρακες, προσέχοντας συγχρόνως προέλευση, είδος και ποσότητές τους.